очевидно из многих мест II, III, IV и V книг
Et licet impossibile aut difficile sit eum qui induratus est in moribus antiquis tempore longo mutari ad virtutes, ut Aristoteles dicit in fine Ethicae, tamen Seneca dicit libro secundo De ira: 'Nihil est tam difficile et arduum quod non humana mens vincat et in familiaritatem perducat assidua meditatio' ...
И хотя невозможно или трудно тому, кто в течении длительного времени закосневал в своих старых нравах, обратиться к добродетелям, как говорит Аристотель в конце
De peccato vero sermocinantur in communi sicut de virtute. Nam Tullius quinto De quaestionibus [Tusculanis] dicit, quod 'peccare nemini licet', quia peccata impediunt totam animi perfectionem et adquisitionem felicitatis aeternae. Quoniam Algazel dicit in Logica quod haec felicitas est ex perfectione animae. Perfectio autem eius consistit in duobus, in munditia et ornatu. Munditia est ut expurgetur a sordidis moribus et sanctificetur a fantasiis turpibus; ornatus ut depingatur in ea certitudo veritatis divinae, et esse totius universi secundum speciem eius, revelatione, in qua non sit error nec occultatio; verbi gratia sicut speculum, cui non est perfectio nisi cum omnino tersum fuerit a sorde et rubigine et postea apponantur ei formae pulchrae. Anima igitur est sicut speculum; nam depinguntur in ea formae totius universi cum mundata et tersa fuerit a sordidis moribus. Haec Algazel. Et ideo peccata excaecant hominem, quia omnis maius est ignorans ut Aristoteles dicit, secundo Ethicorum. Et Socrates ait quod non est possibile ut quis faciat factum pravum nisi propter ignorantiam: quoniam quando venerit ad passionem desiderii peccandi, amittit scientiam et absorbetur intellectus. ...
Глава III
О грехе мы поведем речь, как и о добродетели, в общем. Ибо Туллий говорит в V книге
Peccatum autem non solum excaecat, nec foedat nec debilitat animam rationalem, sed convertit in vitam bestialem, sicut philosophi ostendunt in multis locis. Undi Seneca in libro De vita beata ait: 'Eodem loco pono homines in numerum pecorum et animalium redegit hebes natura et ignorantia sui. Nihil interest inter hos et ilia, quoniam illis nulla ratio est, his prava et malo suo atque in perversum solers'. Et Philosophia probat, quarto Consolationum, quod mali non sunt quia idem est quod ordinem retinet servatque naturam. Sed peccatum est contra ordinem naturae, ergo mali esse desistunt. Et ideo necesse est ut quos ab humana conditione deiecit improbitas infra hominum meritum detrudat. Evenit ergo ut quem transformatum vitiis videas hominem aestimare non possis. Et infert: 'Avaritia fervet alienarum opum violentus ereptor? Lupi similem dixeris. Ferox et qui linguam litigiis exercet? Cani comparabis. Insidiator occultis surripuisse fraudibus gaudet? Vulpeculis exaequetur. Irae intemperans fremit? Leonis animum gestare credatur. Pavidus ac fugax non metuenda formidat? Cervis similis habeatur. Segnis, ac stupidus torpet? Asinum vivit. Levis atque inconstans studia permutat? Nihil ab avibus differt Foedis immundisque libidinibus immergitur? Sordidae suis voluptate detinetur. Itaque fit, ut qui, probitate deserta, homo esse desierit, vertatur in beluam'.
Но грех не только ослепляет, пятнает и ослабляет разумную душу, но и обращает ее к животной жизни, как показывают философы во многих местах [своих сочинений]. Поэтому Сенека в книге
Et quia libente excusamus nostra peccata quantacunque, parva vel magna, multa vel pauca, Seneca libro secundo De ira quaerit: 'Cui tandem vitio advocatus defuit? Sed aliorum non sic excusamus vitia'. Nam in eodem dicit 'Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt'. Et quia cum sancto sanctus eris et cum viro innocente innocens eris, ideo dicit Seneca libro Secundarum epistolarum. 'Nulla res animis adeo honesta induit dubiosque et in malum inclinabiles revocat ad rectum quam bonorum conversatio'. ...
И поскольку мы охотно оправдываем наши прегрешения, сколь бы они ни были велики или малы, многочисленны или незначительны по числу, то Сенека во II книге
Protraxi hanc partem tertiam philosophiae moralis gratis propter pulchritudinem et utilitatem sententiarum moralium, et propter hoc quod libri raro inveniuntur a quibus erui has morum radices, flores et fructus. Nunc autem volo accedere ad partem quartam huius scientiae, quae licet non sit tam copiosa et tam praegnans sicut tertia. est tamen mirabilior et dignior non solum ea parte sed omnibus: quoniam consistit in persuasione sectae fidelis credendae et amandae et operibus comprobandae, quam debet humanum genus recipere. Nec est aliquid de philosophia magis necessarium homini, nec tantae utilitatis, nec tantae dignitatis. Nam maxime propter hanc partem verum est quod morali philosophiae subiiciuntur omnes scientiae. Tota enim sapientia ordinatur ad salutem humani generis cognoscendam; et haec salus consistit in perceptione eorum quae ducunt hominem in felicitatem alterius vitae. De qua dicit Avicenna quod ipsa est quam oculus non vidit nec auris audivit, ut prius tactum est. Et cum haec pars quarta philosophiae intendit hanc salutem investigare, et ad earn allicere homines, ideo omnes scientiae, artes et officia, et quicquid cadit in consideratione hominis, obligatur huic parti nobilissimae civilis scientiae; et hie est finis humanae considerationis.
Раздел IV