пражывеш, асаблiва калi яна вунь па цэлай зямлi таўчэцца, людцам добрым цярпеньня й бедаў спорыць. А ў ваўторак, у самы белы божы дзень, выходзiлi й вылазiлi на гацкi рынак суседнiя куры й пеўнi, дый тыя разглядалiся ўважна навокал, каб якiя саветы за хвост не ўчапiлiся.
Самiм давялося пра кастрычнiцкую цi акцябрскую чуць? Гэта-ж кажуць, што сёмага лiстапада сьвяткаваць яе тут будуць. Мусiць таму з дошак тыя вунь чатыры з малаткамi й пiламiнейкую трыбуну цi што будуюць. Але-ж. Калi самiм ня собiла нiколi нiякай кастрычнiцкай сьвяткаваць, дык заглянiце. Кумпанii, кажуць, усялякае будзе. Насамперш, кажуць, зьявiцца вялiкае бальшавiцкае начальства, дый сваiх разявякаў, пэўне-ж, падганяць ня будзе патрэбы. Як на яе нi глядзi, гэта самая кастрычнiцкая то, мусiць, нейкi новы цымус, ад каторага, як камiсары заўсёды i ўсюды аж да няпрытомнасьцi вярзяць, зусiм новы й найбольш шчасьлiвы бальшавiцкi сьвет пачаўся.
Нядоўга давялося Дунi Янука намаўляць.
- Пойдзем, Янучок, - пачала лагодна дзяўчына. - Ты-ж ведаеш, усiм наказваюць, каб iшлi. Гэта-ж вялiкае сьвята iхнае, дый наша. А разам з тым i нашу школу цяперака паглядзiш. Яна-ж каб ты вiдзiў як зьмянiлася...
- Эт, чаго мне тамака, - пачаў адмаўляцца хлапец.
- Дый увiдзiш хлопцаў сваiх... усе твае дружбанты ў школу ходзяць.
Гэтта Макатунiшка на чульлiвую струну наступiла. Карцiла Януку даўно ў школу зазiрнуць, прайсьцiся дарагiмi для памяцi клясамi й калiдорамi, паглядзець хто зь ягоных аднакласьнiкаў на школьную лаўку вярнуўся.
- Ну добра, - згадзiўся Янук.
Ранiца таго кастрычнiцкага сьвята бальшавiцкага, што на сёмага лiстапада выпала, нiчога пацешнага не варажыла. Вецер гнаў хуткiя золкiя хмары й адно каля дзясятай крыху пасьвятлела.
- Дык што-ж ты, гэта нi гатовы яшчо? - навалiлася Дуня на Янука са скрыпам дзьвярэй.
- Дык як-жа iсьцi, калi, мусiць, дождж будзiць? - апраўдваўся хлапец.
- Якi табе дождж! Усе вуньдзiка йдуць. Хадзi, бо спозьнiмся. Нам-жа ў школу на час зьявiцца сказалi. Скарэй! - цягнула Макатунiшка.
- Табе то так... ты вучанiца. А мне тамака з боку-прыпёку, - ня ўступаў Бахмач.
- Ну от што пачаў! Ты-ж у нас свой мiж сваiх. З радасьцю прымем, ня толька што. Скарэй!
- А ты, Мiкола, куды? - спытаў Янук брата.
- Пайду i я, - адказаў брат.
- I ня лень табе?
- Ну а чаго? Часу-ж ёсьць, нi сiнакос-жа гэта.
- Ты з намi? - спытаў Янук.
- Ды дзе там маiм нагам з вамi справiцца. Бяжыце ўжо, а я неяк памалу павалакуся.
Янук з Дуняй адразу ўзялi борзды крок i выперадзiлi шмат каго па дарозе. Яшчэ здалёку спасьцераглi сабраную перад школай вучнёўскую моладзь. У групах i паасобна над галовамi тарчэлi ўсе аднаго памеру, недзе аднэй рукой змайстраваныя ледзянавокiя дыктатары. Мясцамi вецер тузаў разгорнутыя палотны, што крычэлi:
ДА ЗДРАВСТВУЕТ ПОБЕДОНОСНАЯ ОКТЯБРЬСКАЯ СОЦИАЛИСТИЧЕСКАЯ РЕВОЛЮЦИЯ!
ДА ЗДРАВСТВУЕТ ТОВАРИЩ СТАЛИН ОТЕЦ И УЧИТЕЛЬ НАРОДОВ ВСЕГО МИРА!
ДА ЗДРАВСТВУЕТ...
Янук ужо спраўляўся з чытаньнем, хоць i ў расейскую школу яшчэ не хадзiў. I прыгадалася яму, што ўжо недзе раней падобнае бачыў: i транспарэнты, i лёзунгi, i вялiкую грамаду людзей. Дзе гэта было? Мусiць у тых фiльмах, што бальшавiкi вечарам у Лiпавiчах паказвалi. Адно там людзi iншыя былi: яны ў баях змагалiся, iх падганяў той самы лысун, каторы на грошах намалеваны. Так яно й было.
...ТОРЖЕСТВЕННОЕ ШЕСТВИЕ...
чытаў далей Янук.
- Чаго разявiўся? - таўханула пад бок Дуня.
- Ды вунь панапiсвалi. Ты вiдзiла такое?
- Вiдзiла. Хадзi, я табе вучыцялёў пакажу.
Макатунiшка ўчапiлася й цягнула Янука за руку.
- Вунь там на ганку стаяць, - паказвала.
Янук яшчэ ня ўсьпеў разгледзець тых на ганку, як зачапiўся за нейкую нагу. Ён ледзь ня ўпаў i зараз пачуў знаёмы гулкi рогат. Адвярнуўся.
- Здароў, Янук! - прамянiўся й дыхаў амаль у вочы твар Загорнага Лявон, таго самага, з каторым гады два ў гацкай школе на аднэй лаўцы сядзеў.
- Здароў, здароў, Лявон! - зь вялiкай радасьцю ўсклiкнуў Бахмач. - Як маешся?
- Добра, браток. Толька от пра цябе часта думаў. Чаму гэта ў школу ня ходзiш?
- Ды знаiш... - зацяўся Янук. - Усякае лiха. Трэба было-б.
- Праўду кажаш. Нi глядзi на лiха. Навука навукай...
I тады Лявон зусiм да Януковага вуха прылiп.
- Хадзi, пацягнем, - шапнуў.
Пакуль Янук скумекаў што й да чаго, той ужо за руку яго цягнуў. Забеглi за вугал школы, на той бок дзе нiкога ня было.
- На во, пацягнi.
- А што гэта?
Загорны трымаў у руцэ паўлiтровую плоскую пляшку, амаль больш паловы напоўненай празрыстай вадакасьцю.
- Во пацягнi дык будзiш ведаць. Нi марудзь-жа. Я захiну, на ўсякi выпадак, каб нiхто ня вiдзiў.
Янук выцягнуў корак i ўважна яго абнюхаў.
- Дык гэта-ж цi нi маскоўская чыстая? Алi чаму бутылка такая? Яны-ж у круглых прадаюць. А налепка дзе?
- Вось i дурань ты. Пiралiў у плоскую, каб у кiшэнь было выгадней улажыць. Цягнi, нi марудзь!
- Чорт яе знаiць, я гарэлкi нiколi ня пiў, - марудзiў Янук.
- Ну дык пара цяпер пачынаць.
Янук нагнуў пляшку й вельмi нясьмела пацягнуў. Забрала дыханьне. Закашляўся, аж сьлёзы паказалiся.
- Каб... ач-хi! Каб цябе халерачкi!
Лявон голасна зарагатаў.
- Цягнi яшчо. Сьмялей, ня бойся!
Пры гэтых словах Загорны нагнуў малую пляшку Януку ў рот. Бахмач намагаўся спажыць яшчэ глыткi са два, але моц гарэлкi забiрала дыханьне й нейкае, раней нязьведанае цяпло разьлiлося шырака па жываце, замуцiла ў галаве.
- Ну нi магу, нi пхай! - аддаў Янук Лявону пляшку.
- Добра трошкi пагрэцца, дзiвак ты. Сьцюжа во.
Загорны пацягнуў з пляшкi, заторкнуў яе, улажыў у кiшэню суконнай сьвiткi й шлёпнуў Янука моцна па плячы.
- Нi бядуй, кажу. Цяплей во на такiм надвор'i стаяць будзiць. Выгналi-ж во, шэльмы. Завуч i пiянерважаты ўжо вушы абляпалi ўсiм, што абавязкова зьявiцца маюць, толька пажар, патоп цi сьмерць могуць быць апраўданьнем, калi хто ня прыдзiць, - усьмiхнуўся Загорны. - Дык вiдзiш як ёсьць, а гэтта яшчэ пакрапiць можыць, дык i будзiць тады табе акцябарская на ўсе застаўкi.
Янук ужо добра адчуў мутны прылiў у галаве й цяпло па цэлым целе. Вельмi дадатна ўплывала на яго й пагодлiвая Лявонава натура. Гэты нiколi носа ня вешаў. Янук ведаў, што хлапец жыў у дабрабыце, асаднiкавых кароў ня пасьвiў. Параўнаньня зь Януковым жыцьцём быць не магло.
Далучылiся да грамады. Ля брамы гулкi сiпаты голас кiдаў вучням нейкiя загады. На перадзе калёны вецер гуляў з чырвоныымi сьцягамi, ззаду йшлi розныя транспарэнты й Сталiнавы партрэты.
- Кажу, наплюй на ўсё й прыхадзi ў школу, - бубнеў побач Лявонаў голас. - Мусiць ужо скора пойдзiм.
- Добра табе казаць, наплюй на ўсё. Нi так яно проста, - жалiўсё Янук.
- Ну а што? Ня пойдзiш цяперака, дык цэлы год прападзець. А дома неяк i бiзь цябе збойдуцца. Кажу, прыходзь!
- Добра, падумаю, - сказаў Янук нянадта пераконлiвым голасам.
